BRUIKBARE BRONNEN

Mínder verspilde energie
=
méér duurzame, economische groei

 


Hoopgevende toegift:

Het belangrijkste hoofdstuk van mijn boek?

Bij energiebronnen denk je aan olie, (bio)gas, uranium, waterstof, zon, wind, getijden. Maar er is meer. In dit laatste hoofdstuk gaat het over maatschappelijke energie. Of iets preciezer: energie die voor het oprapen ligt, maar die we nu niet of onvolledig gebruiken voor het creëren van een schonere, mooiere en meer rechtvaardige wereld.

Te ambitieus? Onhaalbaar?
Oordeel zelf.

Een paar voorbeelden:
Hoeveel extra groei van de wereldeconomie realiseren we als we alle energie en creativiteit van vrouwen wereldwijd nuttig gaan aanwenden?

Wat is het maatschappelijk rendement als we niet meer in benzineauto’s rijden, maar allemaal een elektrische robotauto (veiliger, schoner, minder slijtage) aanschaffen en die auto lenen of delen met anderen (minder wegen, parkeerruimte nodig)?
Wat is de invloed van de blijvende afname van armoede en spectaculaire groei wereldwijd van de middenklasse?

Hoeveel goedkoper en beter worden producten dankzij 3D-printen?
Wat zal de invloed zijn van nog efficiëntere en duurzamere landbouw?
Of van veilig en veelal gratis betalingsverkeer?
Hoe groot zijn de financiële voordelen van de ruileconomie?

Een onverantwoorde rekensom
die voor de discussie toch heel nuttig is

Een waarschuwing vooraf: Hieronder komen nogal wat grote getallen voorbij. Als je op de bronnen klikt kom je de Engelse termen ‘billion’ (1 met 9 nullen) en ‘trillion’ (1 met 12 nullen) tegen.
Verwarrend: Het Engelse ‘billion’ is namelijk hetzelfde als het Nederlandse miljard. En – sorry! – het Engelse ‘trillion’ is ons ‘biljoen’. Ik houd hieronder steeds ‘biljoen’ aan (1 met 12 nullen, of 1000 miljard). De genoemde bedragen zijn (tenzij anders vermeld) in US-dollars.

Omgaan met biljoenen euro’s of dollars is voor u als lezer vast geen dagelijkse kost. Is 1 biljoen veel geld? Nogal. De Nederlandse economie is minder dan 1 biljoen euro. De economie van de EU is 18 biljoen, de wereldeconomie is ruim 70 biljoen. Als hieronder een extra economische waarde van 10 of 20 biljoen wordt genoemd, praat je dus over serieus geld. No small potatoes…

Laat ik de uitkomst verklappen. De wereldeconomie heeft nu een omvang van ruim 70 biljoen. Als je de ongebruikte bronnen (die ik hieronder dus opsom) bij elkaar optelt, komt daar nog minstens zo’n bedrag bij.

Neem de schatting van McKinsey voor automatisering, robotics, kunstmatige intelligentie en 3D-printing. In 2025 kunnen alleen deze innovaties een impact hebben van tussen de 14 en 33 biljoen per jaar. Neem het gemiddelde van die twee megabedragen en je praat over één derde van de huidige wereldeconomie.

Ho, ho, ho! Ik hoor economen en wiskundigen al protesteren: ‘Dat kun je niet zomaar bij elkaar optellen. Je vergelijkt appels met peren. En veel hoopgevende ontwikkelingen kosten ook veel geld (zorg, onderwijs, infrastructuur) voordat je er als maatschappij voordelen van plukt.’

Klopt! Beschouw alle bedragen en dus ook de optelsom als een ruwe indicatie, een denkrichting. Ik heb uit zeer diverse bronnen geput met verschillende rekenmethodes en periodes. Inderdaad, beetje appels en peren. Maar er is geen alternatief.

Ik laat de optelsom toch staan. Er blijkt zonneklaar uit hoeveel kansen er liggen als we met z’n allen (regeringen, burgers, bedrijven, organisaties) de kansen grijpen. En dan bekommer je je niet om een paar biljoen meer of minder. Dat zit dan in de afronding…

Ik kan ook kritici tegenkomen die tegenwerpen: ‘Nog veel meer economische groei? Je weet toch wel waar dat de afgelopen 100 jaar toe heeft geleid? Uitputting van hulpbronnen. Opwarming van de aarde”.

Ik weet het. Het hoopgevende van de optelsom op de volgende pagina’s dat we voor ’t eerst in de geschiedenis middelen kunnen vrijspelen om economische groei ten voordele van ons allemaal in te zetten. Als we dan toch het lelijke cliché over een stip op de horizon één keer mogen gebriiken: Dít is ‘m!

Waar een wil is, is een weg.
De beloning zou kolossaal zijn.

Vooruitgang gaat gewoon door.
Echt waar!

Ik heb hard gezocht naar de beste bronnen, maar kan hulp en advies van lezers nog steeds goed gebruiken. Bij voorbaat dank voor tips boekoptimisten@gmail.com).

Dit is mijn lijst van nog (deels) ongebruikte bronnen.
Ik heb een paar grote (1 t/m 10) voorop gezet, daarna alfabetisch.

  1. 3D-printen: De technologie ontwikkelt zich razendsnel. Productie wordt efficiënter, producten goedkoper. Je kunt in industrie, kunst en gezondheidszorg maatwerk leveren. 3D-printen staat nog in de kinderschoenen. Ik kwam deze voorzichtige schatting tegen: Op den duur heeft het een waarde van tussen de 3 en 6 biljoen (bedragen dus steeds in dollars). McKinsey komt daar ook ongeveer op uit. Sommige deskundigen zeggen dat op den duur de economische impact groter zal zijn dan van internet.

  2. Artificial Intelligence: Probleempje: Waar houdt Smart Data op en begint Artificial Intelligence? Of omgekeerd… Ik houd hier de schatting van PwC aan: 16 biljoen dollar in 2030! Is dat veel? Ja, meer dan de economieën van India en China samen! De waarde ontstaat door groei van productiviteit en verbetering van allerlei diensten die je veel persoonlijker worden. Nieuwe businessmodellen die we nu nog niet hebben verzonnen met véél nieuwe functies en nieuwe banen. Sensationeel: adviesbureau Accenture becijfert dat invoering van AI in alle sectoren de economische groei kan verdubbelen in landen als de VS, Duitsland, Frankrijk, Japan en Spanje. En já, ook in Nederland. Ook de winst van bedrijven kan er enorm door stijgen. Tot 2035 met 38 procent!

  3. Auto’s: Gemiddeld staat een auto 95% van de tijd aan de kant. Stilstand is achteruitgang. Dat geldt ook hier. Letterlijk en figuurlijk. Stel dat het zou lukken om die minimale productiviteit van de auto’s van nu te verhogen van 5% naar pakweg 25% (door minder particulier autobezit en meer delen van auto’s) dan heeft dat al kolossale gevolgen voor het ruimtebeslag in bijvoorbeeld steden. De waarde voor de economie van robotauto’s wordt geschat op 7 biljoen. De innovatie stopt niet meer.

  4. Vrouwen: Dit is er één van de héél grote getallen: Stel dat vrouwen gelijke rechten krijgen qua opleiding en werk. Dat voegt maar liefst 28 biljoen (geen tikfout…) toe aan de economie, zegt McKinsey. Een meer bescheiden rekensom komt uit op 12 biljoen. No small change…
    Op zijn best 50 procent van de vrouwen wereldwijd participeert nu op de arbeidsmarkt. Het onbenutte potentieel is dus gigantisch. Het voegt enorm toe aan het welzijn van vrouwen. Eindelijk krijgen ze kans op persoonlijke ontplooiing en het gebruiken van hun talent en creativiteit. Het gebeurt allemaal niet op heel korte termijn maar het perspectief is fascinerend. Als de wil er maar is.

  1. Akkoord van Parijs: Meer grote getallen! Maar liefst 19 biljoen kan uitvoering van het Parijsverdrag toevoegen aan de wereldwijde economische groei. Het rapport zegt dat er ook meer banen door ontstaan. Wel lange termijn en afhankelijk van politieke wil in veel landen. De VS (Donald Trump) ligt bijvoorbeeld dwars. Bovendien zijn er grote investeringen nodig.

  2. Autonoom rijden. Intel voorspelt een waarde van 7 biljoen. En dan zijn er nog al die uren dat we niet meer een auto hoeven te besturen. Je kunt leuke en gezellige dingen doen. Of nuttig werk. Waarde 5,6 biljoen.

  3. Belasting: Naar schatting is wereldwijd de belastingontduiking 20 biljoen. Als je dat bedrag wel kunt belasten levert dat toch al snel zo’n 7 biljoen op. Ook iets voor de lange termijn. Veel tegenwerking van machtige rijkaards.

  4. Duurzaamheid: Dit is een lastige. Onder duurzaamheid valt zo veel. Hoe druk je dat in een geldbedrag uit? En een duurzame economie levert geld op, maar is ook niet voor niks. In dit rapport staat een schatting van maar liefst 12 biljoen. En dan gaat het alleen over een duurzaam bedrijfsleven. O, het levert in 2030 ook 380 miljoen banen (!) op, becijfert het rapport.

  5. Engagement’ van werknemers: Uitgerekend in hoofdstuk 3 van mijn boek (pagina 98). Even bescheiden: Geen 30 maar 20 procent verbetering van de inzet van werknemers. Dan zou de wereldeconomie ineens met 12 biljoen groeien. Armoede opgelost. Klimaatprobleem krachtig aangepakt. Infrastructuur drastisch verbeterd. Meer personeel in zorg en onderwijs. Véél minder kantoorleed. Wie durft? (Even realistisch: Dit gaat natuurlijk niet op korte termijn gebeuren.) Voor alleen de economie van de VS worden de kosten van ‘disengagement’ geschat op 2,6 biljoen.

  6. Internet of Things: Dankzij de Internet of Things: 11 biljoen aan economische waarde, zegt McKinsey. Deze schatting is nog hoger.

  7. Big Data: McKinsey heeft naar een paar sectoren gekeken (onderwijs, gezondheidszorg, energie) en komt met economische meerwaarde van 3 biljoen.

  8. Bureaucratie minder: Er werken meer mensen dan ooit in grote bureaucratische organisaties en bedrijven. Dat kan véél minder, zegt de gezaghebbende Harvard Business Review: Minder managers, meer kwaliteit, hogere winst.
    Begin eens met 50 procent minder bazen en baasjes, zegt HBR. Winst alleen in de VS 3 biljoen, dat is 17 procent van het BNP van de VS! Pak de andere OESO-landen (waaronder Nederland) erbij en je kunt nog eens een besparing van ruim 5 biljoen bijschrijven. Geinig bedrag waarmee je veel leuke dingen kunt doen. Weg met ‘excess management’ (fraaie term trouwens)! Zakenblad Fortune schrijft zelfs over ‘busting bureaucracy’. Maar wie doet het ook echt? Gallup schrijft vernietigend over de kwaliteit van managers. De meeste kunnen er niks van. Met betere managers is er minder verzuim, meer motivatie, hogere winst. Zeer de moeite waard dus.

  1. Energie: Schone energie wordt nu echt een solide businessmodel; het is de hobbyfase ver voorbij dus: duurzaam, schoner, goedkoper. Een verdubbeling van de hoeveelheid schone energie levert in 2030 zo’n 4 biljoen op. Daar staan natuurlijk investeringen tegenover, maar het is uiteindelijk veel goedkoper. En schoner natuurlijk!

  2. Filantropie: Er zijn steeds meer vrijgevige superrijken; dat zijn mensen met meer dan 30 miljoen dollar. Hun vermogen groeit snel en is nu totaal naar schatting 27 biljoen! Als die groep rijkaards 10 procent meer gaat geven aan goede doelen komt er veel extra geld: 2 tot 3 biljoen.

  3. Financiën: Honderden miljoenen mensen in arme landen hebben geen toegang tot financiële dienstverlening. Als je dat wel voor ze regelt, levert dat 3,7 biljoen op.

  4. Geletterdheid: Steeds meer mensen kunnen lezen en schrijven. Als het lukt ongeletterdheid verder terug te dringen is de opbrengst ruim 1 biljoen.

  5. Landbouw wereldwijd: In de afgelopen 150 jaar is de opbrengst per hectare verveelvoudigd. En volgens deskundigen is het einde nog niet in zicht. Cijfer: er gaat sowieso voor 1 biljoen per jaar aan voedsel onnodig verloren. De Wereldbank schat de toegevoegde waarde van landbouw op ruim 3 biljoen. Een verhoging van de productie met zeker 50 procent is alleen al nodig vanwege de nog steeds stijgende wereldbevolking. Een extra waarde van 1,5 biljoen lijkt redelijk. Duurzaamheid moet hierbij uitgangspunt zijn. Dat is lastig, maar biedt ook kansen. Consumenten willen meer betalen voor een ‘groener’ product.

  1. Middle class: Wereldwijd groeit de middenklasse snel (vooral in Azië). Dat is sociaal (eindelijk uit de armoede) en economisch (meer koopkracht) van enorme betekenis. De middenklasse besteedt nu al zo’n 35 biljoen per jaar. Dat bedrag kan nog eens met 29 biljoen stijgen in 2030.

  2. Mobiel internet: Aantal toepassingen is oneindig en zal nog enorm groeien. Verwachte waarde per jaar in 2025 zeker tussen de 4 en 11 biljoen.

  3. Onderwijs: Over onderwijs gesproken: niveau stijgt spectaculair. Steeds meer jongeren in steeds meer landen krijgen steeds beter onderwijs. Er is nog lange weg te gaan maar de afgelopen vijftig jaar is meer bereikt dan in alle eeuwen daarvoor. Moeilijk precies te becijferen. Zeker is dat elk jaar meer onderwijs het inkomen in de rest van je leven met tussen de 8 en 10 procent verhoogt. Onderwijs verbetert de wereld!
    In landen met hogere niveau van onderwijs daalt met elk jaar meer onderwijs de kans op een gewapend conflict met 20 procent! Hoe vaak krijg je zo veel rendement op een investering? Nog een effect: Meer onderwijs voor vrouwen betekent dat ze minder kinderen krijgen. Dat verkleint de kans op overbevolking en schade aan het milieu.

  1. Robots: over niet al te lange tijd een waarde van tussen de 2 en 5 biljoen.

  2. Robotauto’s: Het verzekeren van de veel veiliger robotauto is al gauw zo’n 1000 dollar per jaar goedkoper. Stel dat de helft van alle auto’s in de wereld (1 miljard auto’s) op den duur (ja, duurt nog wel even) autonoom rijden, dan besparen al die automobilisten wereldwijd een biljoen dollar.

Ik kan de verleiding niet weerstaan en tel deze 22 veranderingen bij elkaar op: zo’n $200 biljoen. Dat is meer dan tweemaal de huidige wereldeconomie. Maar nogmaals: dit bedrag is een grove indicatie.

Laten we de critici voor zijn en onszelf ook niet rijk rekenen: daarom halveer ik het bedrag veiligheidshalve. Dan kom je nog steeds op ruim een verdubbeling van de wereldeconomie. En die schatting is misschien weer aan de lage kant omdat ik (zie hieronder) een aantal echt lastig te berekenen veranderingen uit bovenstaande lijst heb gehouden.

Verdubbeling van wereldeconomie dus.
En dan zijn we er nog niet

Er is dus nog véél meer.
De tientallen voorbeelden hierboven kun je – in heel grove penseelstreken en met de nodige onzekerheid – in geld uitdrukken. Er is een aantal deels ongebruikte bronnen waarbij dat lastiger is. Omdat het niet valt uit te rekenen. Hoeveel is ondernemerschap, een betere infrastructuur, de wereldvrede, de groene economie of het uitroeien van ziektes waard? Ook is er het gevaar van dubbeling (beter onderwijs, zorg of betalingsverkeer dubbelt al snel met Smart Data en robotisering). Maar ik wil die laatste categorieën niet onvermeld laten. Er zitten een paar heel grote tussen.

Daar gaan we:

  1. Armoede: Klinkend succesverhaal van de late 20ste en vroege 21ste eeuw: Per dag lukt het gemiddeld 130.000 mensen ergens in de wereld om zich te ontworstelen aan de diepe armoede. The Economist schrijft over ‘the end of poverty’. Een iets hoger inkomen brengt, behalve veel menselijk geluk, ook economische groei met zich mee. Er is al veel bereikt maar er moet nog zo veel meer. Wat kost de oplossing? Berekeningen laten zien dat het uitbannen van armoede zo’n 175 miljard kost. Is dat veel? Het is een kwart van de Amerikaanse defensiebegroting. En wie niet meer arm is kan meer bijdragen aan de economie. Op termijn levert het dus – puur in geld – enorme winst op.

  1. Bitcoin/Blockchain: Ook weer zo’n veelomvattende ontwikkeling met raakvlakken met veel andere sectoren. Moeilijk uit te splitsen dus. Dit is wel een voorspelling: 2 biljoen.

  1. Crisis voorkomen: De financiële crisis van 2008 kostte alleen in de VS zo’n 22 biljoen; wereldwijd nog veel meer. De winst is kolossaal als we dat in toekomst weten te voorkomen.

  1. Doden: Door robotauto’s wordt het verkeer veiliger. Veel minder ongelukken en tot 90 procent minder verkeersdoden (nu wereldwijd 1,3 miljoen doden per jaar, dat zijn er 3500 per dag; de meeste ongelukken gebeuren door vermijdbare, menselijke fouten). In de VS en Europa spaar je (bij 90 procent minder doden) 60.000 mensenlevens en honderdduizenden gewonden. Hoe moet je daar een waarde aan toekennen?

  1. Grenzen: Deze is ook vergaand en voorlopig niet realistisch. Maar vermeldenswaard: Gooi alle grenzen open. Als denkrichting interessant en uitdagend. Opbrengst: tussen de 78 en 100 biljoen (!). Economen zeggen: ‘Dit zou de beste manier zijn om wereldeconomie een reusachtige oppepper te geven.’ Niet snel (nooit?) realiseerbaar

  1. Infrastructuur is typisch zo’n voorbeeld waarmee je veel economische waarde creëert. Maar dat lukt niet zonder enorme investeringen. Wereldwijd is er volgens World Economic Forum (WEF) een investering nodig van 5 biljoen. Daarná ga je er pas mee verdienen.

  1. Internet: Net als bij infrastructuur is er bij verdere aanleg van internet enorme winst te boeken. Vier miljard mensen hebben nog geen internet. Neem e-commerce. Omzet wereldwijd nu 22 biljoen. In 2020 is het al 27 biljoen.

  1. Olie: We gaan op den duur steeds minder olie, gas en kolen gebruiken. Dat heeft kolossale economische gevolgen. De kans is groot dat de prijs van olie en gas op den duur blijft dalen. En dat kan een aantal nogal ondemocratische landen (Midden-Oosten, Rusland) die dan minder inkomsten krijgen dwingen tot politieke hervormingen. Minder olie = meer democratie? Hoe beïnvloedt dat dan weer economie, welvaart, welzijn?

  1. Ondernemerschap: Nooit eerder waren er in de wereld zo veel zelfstandige ondernemers. Dat geldt voor de rijke landen én ontwikkelingslanden. Voor het eerst krijgen vrouwen een serieuze kans. Die ontwikkeling gaat vast en zeker door. Hoe becijfer je het voordeel van de ‘Golden Age of Entrepreneurship’? Afgestudeerden van topopleidingen voor ondernemers creëren biljoenen dollars aan waarde. Bijvoorbeeld MIT: 2 biljoen (4,6 miljoen banen). Stanford: 3 biljoen (5,4 miljoen banen). Zei iemand daar: ‘Onderwijs is wel érg duur?’ Denk even na!

  1. Ongelijkheid: daar is nog heel veel mis mee. Maar laten we even uitgaan van de benadering van ‘het glas is halfvol’. De ongelijkheid was wereldwijd (tussen landen) in het verleden veel groter. Onderzoek laat zien dat meer gelijkheid leidt tot economische groei en een gelukkiger bevolking. Binnen landen is in veel gevallen nu wel grotere ongelijkheid. De VS is een treffend en pijnlijk voorbeeld.

  1. Oorlog, vrede, geweld: Oorlog en geweld zijn duur, heel duur. Jaarlijkse schade is wereldwijd ruim 14 biljoen. In de afgelopen tientallen jaren is de wereld veel vreedzamer geworden. De paar laatste jaren weer niet. 2016 was wel (even?) iets beter. Toekomst is lastig te voorspellen.

  1. Stoppen met roken: Elke dag gaan ergens in de wereld bijna 20.000 mensen (zes keer het aantal doden van de aanslagen van Elf September) vervroegd dood door roken. Jaarlijks gaat het om 7 miljoen doden (een aantal vergelijkbaar met de Holocaust! En dat élk jaar weer). Dat is onnodig. Er is nog een lange weg te gaan, maar in steeds meer landen begint bij steeds meer mensen het besef door te dringen dat het een dodelijke verslaving is. Jammer dat in zo veel landen de politiek niet (of nóg niet) bereid is om Big Tobacco keihard aan te pakken. De statistieken zijn verbijsterend: de helft van de rokers gaat onnodig vroeg dood, meestal door longkanker of hartaandoeningen. Extra zorgkosten: 1 biljoen.

  1. Uitvoering van de Sustainable Development Goals (SDG’s) levert voor bedrijven mogelijk voor 12 biljoen aan werk op. Dit weer zo’n geval van: eerst investeren, later winst inboeken (schonere productie, meer sociale gelijkheid en efficiëntere economie).

  1. Vlees: Mensen zullen tot in lengte van jaren vlees blijven eten, hoewel de milieubelasting heel groot is. Er komt een alternatief aan: in een 3D-printer gefabriceerd kunstvlees. Het levert voordeel op voor het milieu;, maar nadeel voor miljoenen (vaak kleine) boeren. Wordt dit op korte termijn een massaproduct? Zeker niet. Maar de techniek ontwikkelt zich snel. Wereldwijd kan het niet-eten van vlees een bedrag van tussen de 20 en 30 biljoen (!) opleveren! Nogmaals: nu niet realistisch, maar ook bij minder vleesconsumptie is het voordeel al enorm. Let wel op arme boeren in arme landen. Veel tegenstrijdige belangen.

  1. Voedsel: Laten we met z’n allen eens proberen om te beginnen om minder eten weg te gooien. Het bewustzijn dat dit nogal belachelijk is, neemt toe. Als we de logistiek in de wereld van eten en drinken slimmer maken en zelf minder snel eten in de vuilnisbak kieperen, moet het lukken om met de bestaande hoeveelheid voedsel meer monden te voeden. Het kan. Nu moeten we het nog wíllen. Blockchain maakt de voedselketen veiliger en transparanter.

  1. Ziektes: Bill Gates, de oprichter van Microsoft en de Bill & Melinda Gates Foundation, vermeldt het in bijna elk interview. En terecht. We zijn er met z’n allen in geslaagd om in de afgelopen jaren een aantal ziektes die eeuwenlang voor dood en verderf zorgden uit te bannen: polio, pokken, malaria. Nieuwe medicijnen zullen verdere verbetering brengen. Waarde is moeilijk te schatten, maar loopt in de biljoenen.

  1. Zwart geld: Wat is de op één na grootste economie ter wereld? De zwarte economie! Volgens sommige deskundigen is het de snelst groeiende sector in de economie. Geschatte waarde: 10 biljoen. Durft/kan de politiek er iets tegen doen? Wel de moeite waard…

Tot zover deze parade van de mega-getallen.

Bij het doorlezen van bovenstaande lijstjes bekruipen me twee gedachten:

  1. De omvang van het potentieel: Het tart de fantasie als je probeert te verzinnen waar dit allemaal toe kan leiden. Het is maar goed dat parallel aan deze mega-verbeteringen in de wereld ook het besef groeit dat we maar één planeet hebben, waar we zuinig op moeten zijn. Meer dan ooit zijn overheden, politici, burgers en bedrijven doordrongen van de noodzaak om de tomeloze verspilling uit het verleden plaats te laten maken voor duurzame zuinigheid. Groei is prima, maar dan wel gericht op een schone, rechtvaardige en wereld.

  2. Bij veel veranderingen in betalingsverkeer, communicatie, infrastructuur, internationale veiligheid, transport, onderwijs en gezondheidszorg is in landen en machtsblokken (EU) een sterke en betrouwbare overheid onontbeerlijk. Controle en regelgeving bepalen mede het succes van al die veranderingen. Populistisch en mopperig cynisme biedt geen alternatief, schiet inhoudelijk tekort en is zelfs contraproductief. Onze democratie, waar we ons welvarende stabiele land aan te danken hebben, is feilbaar maar ook aaibaar: Wees er zuinig op.

Ik herhaal mijn centrale conclusie uit het eerste hoofdstuk: ‘Nooit eerder in de geschiedenis hebben zo veel mensen in zo veel verschillende landen in zo korte tijd op zo veel onderdelen van hun leven zo veel invloed gekregen.’

Dat is heel fundamenteel. Het maakt ons tijdperk uniek en hoopgevend. Ik heb talrijke feiten aangedragen en veel opinies weergegeven. Uiteindelijk is optimisme/pessimisme een keus met vergaande gevolgen voor de wereld van onze kinderen en kleinkinderen.

Oscar Wilde had gelijk met zijn vergelijking met een donut:
Optimisten zien een donut.
Pessimisten zien het gat.’

Utrecht, november 2017

Facebooktwitterlinkedinrssyoutube
Facebook
Facebook
YouTube
LinkedIn